Het gesprek over de klimaatrisico’s in de stad, de risicodialoog, is in iedere stad maatwerk. De rol van de gemeente is hierin op een aantal vlakken doorslaggevend. De gemeente beheert het merendeel van de openbare ruimte, is de meest zichtbare overheid voor inwoners en ondernemers en heeft een belangrijke regiefunctie als verbinder tussen verschillende maatschappelijke opgaven. Tegelijkertijd zijn heel veel zaken in de stad niet ván de gemeente: de huizen en bedrijven, de percelen, de snelwegen en spoorlijnen, de energie-, telecom- en drinkwaternetwerken.
Achter deze private bouwwerken en systemen bestaan eigenaren, beheerders, brancheorganisaties, belangengroepen, investeerders en verzekeraars. In de City Deal Klimaatadaptatie leeft een sterke wens om meer kruisbestuiving te organiseren tussen overheden en deze groepen op nationaal niveau. Enkele voorbeelden die het belang van kruisbestuiving aantonen:
- Beheerders van vitale infrastructuur doen stresstesten voor hun eigen netwerken en vragen zich af hoe ze dit het beste kunnen afstemmen met gemeenten, provincies en beheerders van andere vitale functies.
- Voor een grote verzekeraar is het ondoenlijk om 355 gemeenten af te lopen over hun rol bij klimaatadaptatie.
- En andersom: voor al die gemeenten is het van wezenlijk belang om samen op te kunnen trekken met private netwerken. Er is immers een grens aan het vermogen van overheden om maatschappelijke beweging op gang te brengen. Anders gezegd: een huiseigenaar staat misschien wel meer open voor informatie van een makelaar of verzekeraar dan van een gemeente of waterschap.
Kortom: tijd voor het brede perspectief rondom de risicodialoog! In de City Deal bijeenkomst van 13 februari kwamen we samen met een aantal belangrijke sleutelspelers in verschillende vastgoed- en energiesectoren om gezamenlijke inzichten te krijgen in welke kansen, uitdagingen en knelpunten er zijn op nationaal niveau.
In twee groepen, ‘Vastgoed & verzekerbaarheid’ en ‘Infrastructuur & netwerken’ presenteerden vertegenwoordigers van verschillende organisaties een kort overzicht van waar zij zelf staan in de uitdagingen die het nieuwe klimaat met zich meebrengt. Alle deelnemers noteerden knelpunten en kansen uit deze inleidingen en met de gezamenlijke oogst vormden zich groepen die aan de slag zijn gegaan met het uitdiepen van totaal acht onderwerpen. Bij ieder groep werd gekeken naar wat het knelpunt of de kans precies inhoudt, wie van de partijen en op welk schaalniveau hierbij betrokken zijn, hoe het knelpunt opgelost – of de kans benut kan worden en welke concrete acties of samenwerkingen geformuleerd kunnen worden.
Infrastructuur & netwerken
Wat vinden we acceptabel en hoe kom je tot richting / keuzes?
Wat is acceptabel als het gaat om de kosten voor het verlagen van klimaat gerelateerde risico’s voor de infrastructuur? Wie gaat dat afwegen en bepalen? En in hoeverre moeten we blijven investeren in het voorkomen van klimaatschade? Om keuzes te kunnen maken is sturing door de Rijksoverheid nodig voor de vitale en kwetsbare functies: wat is maatschappelijk acceptabel, wat is robuuste infrastructuur en welke overheidslaag regelt welke netwerkonderdeel?
Een actie is om een prioriteitenlijst per overheidslaag te maken, zodat er meer duidelijkheid komt over rolverdeling tussen centraal en decentraal en er wordt voorkomen dat lange termijn investeringen niet toekomstbestendig blijken te zijn.
Coördinatie, gezamenlijke taal en kennis: hoe vind je elkaar?
Verschillende overheden en steeds meer beheerders van infrastructuur maken hun eigen stresstesten. Hoe komen we tot onderlinge informatieuitwisseling en afstemming en zijn die stresstesten eigenlijk wel vergelijkbaar? Spreken we dezelfde taal? Op welk schaalniveau organiseren we de risicodialoog en wie neemt daarvoor het initiatief? Er is meer coördinatie nodig om de verschillende schaalniveaus te verbinden en de sectorale aanpak op rijksniveau te verbinden met regionale gebiedsontwikkelingen. De actie die hieruit kwam is een vraag aan de provincies; “Kunnen jullie deze coördinatierol oppakken om de stresstesten en impactanalyses van de beheerders van vitale en kwetsbare infrastructuur en de verschillende overheidslagen bij elkaar te brengen?”. Dit verzoek gaat nadrukkelijk niet over de eindverantwoordelijkheid, maar om een regietaak en informatie delen die nu ontbreekt.
Wat is de rol van infra bij herstel en evacuatie?
Wat is er nodig om te herstellen van een overstroming? Hoe bouw je stapsgewijs aan herstel via begaanbaarheid, primaire voorzieningen naar uiteindelijke leefbaarheid? Uit onder andere New Orleans blijkt dat als herstel te lang op zich laat wachten, dat bewoners en investeerders niet meer terugkomen. Waar ligt zo’n omslagpunt in tijd? En hoe voorkom je dat het tot zo’n omslagpunt komt?
Een voorgestelde actie uit deze groep is meer onderzoek naar de herstelkansen en -tijd van overstromingsrisico gebieden. Zo’n onderzoek is een aangelegenheid voor overheden in samenwerking met verzekeraars, infrabeheerders en grote investeerders.
Urgentie ontbreekt en daardoor ook capaciteit
Door een gebrek aan urgentie is de capaciteit om aan klimaatadaptatie te werken bij beheerders van vitale en kwetsbare infrastructuur en bij veiligheidsregio’s beperkt. Hierin kan verbetering worden gebracht door een betere aansturing vanuit (de Stuurgroep) DPRA, het ontsluiten en delen van kennis en het integreren van klimaatadaptatie in werkprocessen van beheerders. Het aanspreken en betrekken van CEO’s van beheerders, bijvoorbeeld door de Deltacommissaris, heeft een positief effect op de interne doorwerking bij die organisaties.
Vastgoed & verzekerbaarheid
Communicatie en bewustwording.
Wateroverlast, storm, droogte, maar ook hagel hebben een grote impact op vastgoed en bedrijfsprocessen en daarmee ook op de verzekeringsbranche. Alleen al de hagelbui in Zuidoost-Brabant op 23 juni 2016 zorgde voor 600 miljoen euro aan schade. Er is veel schade te voorkomen door preventief communiceren (‘early warning systems’), bijvoorbeeld “er nadert een storm, zet je auto niet onder een boom”, zoals een aantal verzekeraars communiceerde bij de komst van storm Ciara. Ook een verhuizing, het oversluiten van een verzekering of een verbouwing zijn momenten waarop mensen open staan voor informatie over klimaatrisico’s.
Voorgestelde actie: laat overheden, KNMI en verzekeraars samen verkennen wat voor Nederlanders ‘natuurlijke contactmomenten’ zijn en zet elkaars data en mediakanalen slimmer in.
Klimaatschade kwantificeren. Welke partijen spelen een rol?
Door de onzekerheid van het klimaat is het voor vastgoedeigenaren en verzekeraars lastig om betrouwbare inschattingen voor lange termijn klimaatschade te bepalen. De premies en voorwaarden zijn altijd gebaseerd op risico inschattingen, berekend door de kans (hoe groot de kans is op schade) X het gevolg (hoe groot het gevolg is). Voor financiële instellingen en afdelingen zijn betere cijfers nodig. De klimaatschadeschatter geeft landelijk en regionaal een globaal beeld. Soortgelijke data en berekeningen zijn nodig voor private partijen. Een actie is om te verkennen waar de benodigde data beschikbaar zijn en wat partijen nodig hebben om er mee te kunnen rekenen voor hun eigen organisaties.
Lange termijn perspectief van kwetsbare gebieden.
In sommige gebieden is de gevolgschade van overstromingen bovengemiddeld hoog, bijvoorbeeld de diepste, verstedelijkte polders. In Nederland zijn we in de veronderstelling dat we veilig achter de dijken wonen. Dat veiligheidsniveau is ook buitengewoon hoog in internationaal perspectief. De keerzijde ervan is dat bewustwording en handelingsperspectief ontbreekt bij overstromingsscenario’s. Dordrecht en Zwolle zijn daar al volop mee bezig. De uitwerking van het meerlaagsveiligheid beleid verdient meer aandacht, vooral door intensievere betrokkenheid vanuit de infrasector en financiële sector.
Risicoprofiel buitendijkse locaties in de stad.
De risico’s voor het buitendijks wonen en werken zijn relatief goed te overzien, mits alle partijen bij ruimtelijke ontwikkelingen goed rekening houden met de verhoogde kans op overstromingen. Waterveiligheid belangrijk, maar tegelijkertijd is vastgoedontwikkeling ook een speerpunt: nergens anders in de stad is het mooier wonen dan aan het water. Een voor de hand liggende maatregel bij nieuwbouw is een verplicht maaiveld- en vloerpeil, vaak een kostbare oplossing. Maar voor bestaande bouw is gebiedsgericht maatwerk nodig.
Actie: opzetten ‘driehoeksoverleg’ van gemeenten, vastgoedeigenaren en verzekeraars voor het verlagen van de kans op overstromingsschade bij buitendijkse locaties.
Hoe krijg je klimaatadaptatie in de kernwaarden van de corporaties?
Klimaatadaptatie in de kernwaarden van een corporatie krijgen lijkt nog niet vanzelfsprekend. Het helpt om klimaatadaptatie op een andere manier te belichten, vanuit de bredere wens naar vergroening, gelukkig en comfortabel wonen. Koele slaapkamers en droge souterrains zijn essentieel voor de gezondheid van de bewoners. Aansluiting vinden bij de directe baten van de bewoners is het beste vertrekpunt voor de eerste stappen in deze transitie. Daarnaast is het voor de sector belangrijk om een breder inzicht te verkrijgen in de aard en omvang van de risico’s voor de portefeuille van iedere corporatie. Enkele corporaties zijn hier al mee gestart.
Acties: koppel handelingsperspectief aan de directe leefomgevingsbaten en doe ondertussen meer onderzoek naar lange termijn effecten en de daarvoor benodigde investeringsagenda.
Met dank aan: Rob Koeze (Waternet), Marlou Boerbooms (Groene Huisvesters), Timo Brinkman (Verbond van Verzekeraars), Guido Schlūter (MVGM Vastgoedbeheer), Stefan Jak (ProRail), Kees van Muiswinkel (Rijkswaterstaat), Chantal ter Braak (TenneT), Anne-Marie Bor en Adrieke de Kraker (procesbegeleiders, NextGreen)
De presentaties van de inleiders zijn beschikbaar in Dropbox. Heb je behoefte aan meer achtergrondinformatie of wil je in contact komen met iemand? Stuur dan een mailtje naar [email protected]